Αναζήτηση μιας ενιαίας ευρωπαϊκής στρατηγικής μέσω πολλαπλών κρίσεων – Η ατζέντα του εαρινού Ευρωπαϊκού Συμβουλίου

Μία ακόμα κρίση έρχεται να προστεθεί στην ατζέντα των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης πριν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που θα πραγματοποιηθεί στις Βρυξέλλες αυτή την εβδομάδα. Οι ηγέτες συναντώνται υπό τη σκιά μιας νέας γεωπολιτικής αστάθειας, που προστίθεται σε ήδη ανοικτά ζητήματα.

Ο Αντόνιο Κόστα στην επιστολή του προς τους ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης καταγράφει τα ζητήματα που απασχολούν ή και επηρεάζουν την ΕΕ. Ούτως ή άλλως τα ζητήματα αυτά ήταν γνωστά· η πίεση προς τις Βρυξέλλες είναι πλέον ότι χρειάζονται ευέλικτες αποφάσεις.

Η αντίδραση των κρατών μελών που βοήθησαν την Κύπρο ευθύς μετά την έναρξη του πολέμου στο Ιράν είναι ένα καλό δείγμα του πώς η Ένωση ως οντότητα θα πρέπει να κινείται. Η τριμερής συνάντηση στην Πάφο έστειλε και μηνύματα ως προς τα ζητήματα που θα προκύψουν την επόμενη μέρα λόγω των όσων συμβαίνουν στο Ιράν.

Γεωπολιτική αστάθεια και οικονομικές πιέσεις

Ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, στην επιστολή του προς τους ηγέτες των κρατών μελών της ΕΕ αναφέρεται στην ατζέντα της συνόδου της ερχόμενης Πέμπτης. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες που θα βρεθούν στις Βρυξέλλες θα έχουν στην ατζέντα τους έξι κύρια θεματικά πεδία: τη στρατιωτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή, τη στρατηγική ανταγωνιστικότητας της ΕΕ, το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034, την Ουκρανία, τη Μέση Ανατολή σε διπλωματικό επίπεδο, την αμυντική ετοιμότητα και τη μετανάστευση.

Στρατιωτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή: Ενεργειακή ασφάλεια και γεωπολιτικές επιπτώσεις: Ο Αντόνιο Κόστα αναφέρει ρητά ότι «η στρατιωτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή προκαλεί παγκόσμια αστάθεια» και ότι οι αρνητικές της συνέπειες «γίνονται ήδη αισθητές στην Ευρώπη». Στο πλαίσιο αυτό, οι ηγέτες θα συζητήσουν συγκεκριμένα την κατάσταση στο Ιράν και στην ευρύτερη περιοχή, καθώς και την ευρωπαϊκή απόκριση στις γεωπολιτικές και οικονομικές επιπτώσεις, με ιδιαίτερη έμφαση στις τιμές ενέργειας και στην ενεργειακή ασφάλεια.

Ο Πρόεδρος του Συμβουλίου τονίζει ότι η ΕΕ οφείλει να «προσδιορίσει τα μέσα που χρειάζεται να κινητοποιήσει» προκειμένου να διασφαλίσει «έγκαιρη, συντονισμένη και αποτελεσματική απόκριση που θα προστατεύει τους πολίτες και τις επιχειρήσεις της», ενώ παράλληλα θα εργάζεται προς την κατεύθυνση «της αποκλιμάκωσης και της σταθερότητας στην περιοχή».

Στρατηγική ανταγωνιστικότητας – «One Europe, One Market»: Ο Αντόνιο Κόστα συνδέει άμεσα τη διαχείριση της τρέχουσας κρίσης με την ανάγκη διατήρησης της εστίασης στη στρατηγική ατζέντα ανταγωνιστικότητας της ΕΕ, την οποία χαρακτηρίζει ως «ολοένα και πιο επείγουσα». Επισημαίνει ότι η σύνοδος θα μετουσιώσει «την αίσθηση επείγοντος» που εκφράστηκε στις συζητήσεις στο Alden Biesen σε μια νέα ατζέντα «One Europe, One Market», η οποία θα αποτελείται από «συγκεκριμένα μέτρα και φιλόδοξα χρονοδιαγράμματα».

Ο συνολικός σκοπός της ατζέντας, σύμφωνα με τον Κόστα, είναι τριπλός: «η ενίσχυση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας, η ενδυνάμωση της στρατηγικής αυτονομίας και η θωράκιση των θεμελίων του κοινωνικού μοντέλου». Τα μέτρα αυτά, εφαρμοζόμενα συνολικά, θα συμβάλουν «στην ευημερία και στη γενική προσιτότητα της καθημερινής ζωής για τους πολίτες», ενώ θα καταστήσουν «την Ευρωπαϊκή Ένωση πιο ανθεκτική σε μελλοντικές κρίσεις». Ο Κόστα υπογραμμίζει ότι όλα αυτά «απαιτούν σαφή και διαρκή πολιτική καθοδήγηση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, τον Μάρτιο και πέραν αυτού».

Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034: Ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου χαρακτηρίζει το ΠΔΠ 2028-2034 ως «καθοριστικό» για την υλοποίηση της ατζέντας ανταγωνιστικότητας. Καλεί τους ηγέτες να συζητήσουν «τη συμβολή του νέου μακροπρόθεσμου προϋπολογισμού της ΕΕ στην ατζέντα ανταγωνιστικότητας», δεδομένου ότι αυτός θα αποτελέσει «το κύριο εργαλείο που θα έχουμε στη διάθεσή μας για κοινή στρατηγική δράση».

Παράλληλα, ο Κόστα εκτιμά αναγκαία «μια ειλικρινή συζήτηση για το πώς μπορούμε να εναρμονίσουμε τις φιλοδοξίες μας με το κατάλληλο επίπεδο χρηματοδότησης». Ανακοίνωσε ότι το ΠΔΠ θα επανέρχεται τακτικά στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καθ’ όλη τη διάρκεια του 2026, «ώστε να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για έγκαιρη συμφωνία».

Ουκρανία -Αμετακίνητη στήριξη και πίεση στη Ρωσία: Ο Αντόνιο Κόστα ανακοίνωσε ότι ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι θα απευθυνθεί και σ’ αυτή τη σύνοδο στους ηγέτες στην έναρξη της συζήτησης για την Ουκρανία. Η ΕΕ θα επαναβεβαιώσει «την απαρέγκλιτη υποστήριξή της στην Ουκρανία, καθώς αυτή συνεχίζει να υπερασπίζεται τον εαυτό της έναντι της ρωσικής επιθετικότητας και αγωνίζεται για δίκαιη και διαρκή ειρήνη». Ο Κόστα επισημαίνει ρητά ότι «η αύξηση της πίεσης στη Ρωσία μέχρι αυτή να εμπλακεί σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις για την ειρήνη παραμένει απαραίτητη».

Λίβανος, Γάζα, Δυτική Όχθη και πολυμέρια: Οι ηγέτες θα εξετάσουν επίσης «την ανησυχητική κατάσταση στον Λίβανο, τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη». Ο Κόστα ανακοίνωσε ότι έχει προσκαλέσει τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες «σε εργασιακό γεύμα για τη συζήτηση της επιδεινούμενης διεθνούς κατάστασης και του τρόπου με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση, σε συνεργασία με τους εταίρους της, μπορεί να δράσει για την υπεράσπιση του πολυμερισμού».

Αμυντική ετοιμότητα – Στρατηγική αυτονομία και βιομηχανική διάσταση: Στην επιστολή-πρόσκληση ο Αντόνιο Κόστα τονίζει ότι «θα είναι κρίσιμο να αξιολογηθεί η πρόοδος στις συνεχιζόμενες προσπάθειες για την ενίσχυση της αμυντικής ετοιμότητάς μας», προσθέτοντας ότι «το τρέχον γεωπολιτικό πλαίσιο αποδεικνύει για άλλη μια φορά πόσο επείγουσες είναι». Εκφράζει την ανάγκη «να συνεχίσουμε να προωθούμε ταχεία πρόοδο στην οικοδόμηση της Ευρώπης της άμυνας — συμπεριλαμβανομένης της βιομηχανικής της διάστασης — ως θεμελιώδους συνιστώσας της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης».

Μετανάστευση – Πολιτική προτεραιότητα εν μέσω περιφερειακής αστάθειας: Η σύνοδος θα αξιολογήσει επίσης «την πρόοδο στον τομέα της μετανάστευσης», την οποία ο Κόστα χαρακτηρίζει «πολιτική προτεραιότητα για όλους». Επισημαίνει δε ότι «η επιδείνωση της κατάστασης στη Μέση Ανατολή μας υπενθυμίζει την ανάγκη να προχωρήσουμε με την ατζέντα ασύλου και μετανάστευσης».

Η τριμερής της Πάφου ως προπομπός της Συνόδου

Ένα δεκαήμερο πριν από το προκαθορισμένο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο πραγματοποιήθηκε στην Πάφο, στην αεροπορική βάση «Ανδρέας Παπανδρέου» μια έκτακτη τριμερής συνάντηση ανάμεσα στους ηγέτες της Κύπρου, της Ελλάδας και της Γαλλίας. Νίκος Χριστοδουλίδης, Κυριάκος Μητσοτάκης και Εμανουέλ Μακρόν συναντήθηκαν για περίπου μία ώρα και στο επίκεντρο της συζήτησής τους ήταν η ασφάλεια της Κύπρου, η εφαρμογή της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας και οι ευρύτερες επιπτώσεις στην ασφάλεια και ενεργειακή επάρκεια.

Η συνάντηση, που πραγματοποιήθηκε πριν ακόμα συνταχθεί η επιστολή Κόστα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία λαμβανομένων υπόψη των όσων αναφέρει στην πρόσκλησή του ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Οι θέσεις που διατύπωσαν στην Πάφο οι τρεις ηγέτες αποτελούν εν πολλοίς πρόδρομο των συζητήσεων που αναμένονται στις Βρυξέλλες σχετικά με την κατάσταση στο Ιράν, την ενεργειακή ασφάλεια, την αμυντική ετοιμότητα και την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη.

Νίκος Χριστοδουλίδης – Η Μέση Ανατολή επηρεάζει άμεσα την Ευρώπη: Ο Κύπριος Πρόεδρος τόνισε τη συμβολική αλλά και ουσιαστική σημασία της παρουσίας των δύο ηγετών στην Πάφο, χαρακτηρίζοντάς την ως «απαραίτητη για την Κύπρο, την Ευρώπη και την ΕΕ στο σύνολό της». Ο κεντρικός άξονας της τοποθέτησής του ήταν η ταύτιση της κυπριακής ασφάλειας με την ευρωπαϊκή ασφάλεια, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για ζήτημα συλλογικής ευθύνης.

Ο Χριστοδουλίδης ευχαρίστησε θερμά τον Μητσοτάκη για την άμεση αποστολή φρεγατών και μαχητικών αεροσκαφών στην Κύπρο, καθώς και τον Μακρόν για τη γαλλική στρατιωτική υποστήριξη. Εξέφρασε επίσης ευγνωμοσύνη στην Ιταλία και την Ισπανία, εκτιμώντας ότι η παρουσία ευρωπαϊκών δυνάμεων στην περιοχή «ενισχύει τη σταθερότητα σε μια ιδιαίτερα δύσκολη συγκυρία».

Ο Κύπριος Πρόεδρος υπογράμμισε ότι ό,τι συμβαίνει στη Μέση Ανατολή επηρεάζει άμεσα την Ευρώπη, και ζήτησε εντονότερη εμπλοκή της ΕΕ στην ευρύτερη περιοχή προς ενίσχυση της ασφάλειας. Παράλληλα, επανέλαβε με έμφαση τη δέσμευση της Κύπρου στον αποκλειστικά ανθρωπιστικό ρόλο που έχει διαδραματίσει μέχρι σήμερα, διευκρινίζοντας ότι η χώρα δεν συμμετέχει σε στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Εμανουέλ Μακρόν – Όταν επιτίθενται στην Κύπρο, επιτίθενται στην Ευρώπη: Ο Γάλλος Πρόεδρος εξέφρασε πλήρη αλληλεγγύη προς την Κύπρο, η οποία δέχθηκε πλήγματα από drones και πυραύλους την εβδομάδα που προηγήθηκε. Αναφερόμενος στις ελληνικές φρεγάτες που δραστηριοποιούνται στην περιοχή, και ειδικά στη γαλλικής κατασκευής φρεγάτα «Κίμων», επισήμανε ότι αυτές αποτυπώνουν την «στρατηγική σχέση» μεταξύ των χωρών, καταλήγοντας στη ρήση που έγινε σύμβολο της συνάντησης: «Όταν επιτίθενται στην Κύπρο, επιτίθενται στην Ευρώπη».

Ο Μακρόν ανακοίνωσε ότι το γαλλικό αεροπλανοφόρο «Σαρλ ντε Γκωλ» βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από τα κυπριακά ύδατα και επισήμανε ότι η Γαλλία στέκεται στο πλευρό της Κύπρου. Ανέφερε ότι η γαλλική στρατιωτική παρουσία στη Μεσόγειο, τον Περσικό Κόλπο και τα Στενά του Ορμούζ θα συνεχιστεί, θέτοντας ως πρώτη προτεραιότητα την προστασία Γάλλων και Ευρωπαίων πολιτών και δευτερευόντως την ενεργειακή ασφάλεια, μέσω αμιγώς αμυντικής αποστολής για την προστασία της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας.

Ο Γάλλος Πρόεδρος εξέφρασε ανησυχία και για την κατάσταση στον Λίβανο, καλώντας τη Χεζμπολάχ να σταματήσει τις επιθέσεις ώστε να ακολουθήσει και το Ισραήλ. Ανέφερε ότι επικοινώνησε επανειλημμένα με τον Πρόεδρο Άουν, εκφράζοντας αλληλεγγύη προς τον λιβανέζικο λαό.

Κυριάκος Μητσοτάκης – Η ΚΔ δεν είναι και δεν θα είναι ποτέ μόνη: Ο Έλληνας Πρωθυπουργός ξεκαθάρισε εξαρχής ότι η ασφάλεια της Κύπρου αποτελεί «εθνική προτεραιότητα» για την Ελλάδα. Δήλωσε ότι το μήνυμα που στέλνει η παρουσία των τριών ηγετών στην Πάφο είναι σαφές και αδιαπραγμάτευτο: «Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν είναι και δεν θα είναι ποτέ μόνη».

Ο Μητσοτάκης χαρακτήρισε την πρακτική αλληλεγγύη προς την Κύπρο ως απόδειξη της ουσιαστικής εφαρμογής της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας, τονίζοντας ότι «η Ευρώπη παραμένει υπεύθυνη δύναμη». Υπογράμμισε με έμφαση ότι όλες οι κινήσεις είναι αμιγώς αμυντικές και ότι δεν υπάρχει καμία εμπλοκή σε στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην ελευθερία της ναυσιπλοΐας, ζήτημα ύψιστης σημασίας για Ελλάδα και Κύπρο, και έθεσε θέμα ενίσχυσης της ευρωπαϊκής ναυτικής επιχείρησης «Ασπίδες», καλώντας τους άλλους ευρωπαίους εταίρους να συνεισφέρουν με ναυτικά μέσα. Απευθυνόμενος άμεσα στον κυπριακό λαό, είπε χαρακτηριστικά: «Αδελφοί και αδελφές, η Ευρώπη δείχνει και θα δείξει την πρακτική της αλληλεγγύη».

Από την Πάφο στις Βρυξέλλες

Οι θέσεις που διατυπώθηκαν στην Πάφο συνδέονται άμεσα με πολλά από τα ζητήματα που θέτει η επιστολή πρόσκλησης του Προέδρου Κόστα για τη Σύνοδο Κορυφής της 19ης Μαρτίου. Η κλιμάκωση στο Ιράν, η ενεργειακή ασφάλεια, η αμυντική ετοιμότητα και η ελευθερία της ναυσιπλοΐας αποτελούν άξονες και στα δύο κείμενα. Η τριμερής της Πάφου λειτούργησε ουσιαστικά ως κοιτίδα διαμόρφωσης κοινών ευρωπαϊκών θέσεων, οι οποίες αναμένεται να τεθούν στη συζήτηση σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

Επιγραμματικά τα κοινά σημεία στις δηλώσεις Χριστοδουλίδη, Μητσοτάκη και Μακρόν με την επιστολή Κόστα:

1. Ασφάλεια Κύπρου = Ευρωπαϊκή ασφάλεια
2. Και οι τρεις ηγέτες συμφώνησαν ότι οποιαδήποτε απειλή κατά της Κύπρου αποτελεί απειλή κατά της ΕΕ στο σύνολό της.
3. Ο Κόστα αναφέρεται ρητά στην ανάγκη «έγκαιρης, συντονισμένης και αποτελεσματικής απάντασης» για την προστασία πολιτών και επιχειρήσεων.
4. Αμυντική ετοιμότητα και ρήτρα αμοιβαίας άμυνας
5. Και οι τρεις τόνισαν τον αμιγώς αμυντικό χαρακτήρα των κινήσεων, χωρίς εμπλοκή σε επιθετικές επιχειρήσεις.
6. Ο Κόστα θέτει στην ατζέντα την «Ευρώπη της Άμυνας» και τη βιομηχανική της διάσταση ως θεμελιώδη συνιστώσα της στρατηγικής αυτονομίας.
7. Κατάσταση στη Μέση Ανατολή — Ιράν, Λίβανος, Γάζα
8. Και οι τρεις αναγνώρισαν ότι η κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή έχει άμεσες επιπτώσεις στην Ευρώπη.
9. Ο Κόστα αφιερώνει ξεχωριστή παράγραφο στη «γεωπολιτική και οικονομική παρενέργεια» της κρίσης στο Ιράν, συμπεριλαμβανομένων του Λιβάνου, της Γάζας και της Δυτικής Όχθης.
10. Ενεργειακή ασφάλεια
11. Μακρόν και Χριστοδουλίδης ανέδειξαν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και τον εφοδιασμό ενέργειας ως κρίσιμα ζητήματα.
12. Ο Κόστα αναφέρεται ρητά στις «τιμές ενέργειας και ενεργειακή ασφάλεια» ως πεδίο κοινής ευρωπαϊκής δράσης.
13. Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και πολυμέρεια
14. Και οι τρεις εξέφρασαν την αναγκαιότητα συλλογικής ευρωπαϊκής δράσης και αλληλεγγύης.
15. Ο Κόστα προσκάλεσε τον ΓΓ ΟΗΕ Γκουτέρες ακριβώς για να συζητηθεί πώς η ΕΕ μπορεί να υπερασπιστεί την πολυμέρεια.
16. Στρατηγική αυτονομία της ΕΕ
17. Και στις δύο πλευρές — Πάφος και επιστολή Κόστα — η στρατηγική αυτονομία εμφανίζεται ως κεντρικός στόχος.
18. Η Πάφος την προσεγγίζει μέσα από το αμυντικό πρίσμα· ο Κόστα και μέσα από το πρίσμα της οικονομικής ανταγωνιστικότητας («One Europe, One Market»).