Η παφίτικη ύπαιθρος, πέραν της γραφικότητας και αυθεντικότητας της, διατηρεί μέχρι τις μέρες μας και ένα ακόμη ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: Ένα μεγάλο αριθμό ξωκλησιών που ακολουθώντας τη μοίρα των μικρών της χωριών, αφέθηκαν και αυτά στη λήθη, ευρισκόμενα τα περισσότερα σε σημείο κατάρρευσης ή ερήμωσης. Η κατάσταση αυτή, αρχίζει τα τελευταία χρόνια να αντιστρέφεται άρδην. Η σημασία που αποδίδεται πλέον από ιδιωτικούς φορείς και απλούς πολίτες για την ανάδειξη της παράδοσης, του πολιτισμού και της φυσικής καλλονής της υπαίθρου, είχε ως θετική συνέπεια και το να αναστηλώνονται ένα μετά το άλλο οι μικροί και ξεχασμένοι αυτοί λατρευτικοί χώροι.
Οι φετινές γιορτές των Χριστουγέννων έφεραν πλήθος επισκεπτών της Πάφου σε περιοχές της υπαίθρου όπου μετά από πολλά χρόνια αναστηλώθηκαν λατρευτικοί χώροι. Παράγοντες μικρών και απομακρυσμένων κοινοτήτων κάνουν λόγο για ένα απρόσμενο ρεύμα επισκεψιμότητας στα χωριά αυτά, από συμπατριώτες μας που εκμεταλλεύονται τις αργίες των εορτών και μεταβαίνουν για προσκύνημα στους χώρους αυτούς.
Η χαρακτηριστικότερη αναστήλωση και επαναλειτουργία λατρευτικού χώρου, έγινε στην ορεινή κοινότητα της Ασπρογιάς, στο διαμέρισμα Παναγιάς. Η αναστήλωση του ερειπωμένου ναού του Αγίου Σώζοντα, ο οποίος είναι σήμερα ξανά σε λειτουργήσιμη κατάσταση έγινε χάρη στην πρωτοβουλία ενός μόνο ανθρώπου, του γνωστού παφίτη εκπαιδευτικού Νίκου Όψιμου, ο οποίος είχε και την πρωτοβουλία και την πρακτική ενασχόληση με την αναστήλωση αυτή.
Ο Άγιος παιδομάρτυρας Σώζων καταγόταν από την Ασπρογιά. Μαρτύρησε από τους Άραβες κατά τον 7ο αιώνα, όταν αυτοί κατέφθασαν στο νησί. Σύμφωνα με τις πηγές όταν οι Άραβες έκαψαν την ιερή εικόνα της Παναγίας που βρισκόταν στην Αγία Μονή, στη συνέχεια κατεδίωξαν τον άγιο Σώζοντα, ο οποίος έβοσκε το κοπάδι του μαζί με άλλα παιδιά της ηλικίας του, μέχρι που έφθασαν σε ένα σπήλαιο απέναντι από την σημερινή κοινότητα Ασπρογιά και εκεί δέχθηκαν από τους Άραβες διά πυρός μαρτυρικό θάνατο. Οι κάτοικοι τότε έκτισαν ναό και εκεί έβαλαν τα άγια λείψανα των μαρτύρων δια των οποίων γίνονταν πολλά θαύματα.
Μέχρι πρότινος σωζόταν το σπήλαιο όπου μαρτύρησε ο Άγιος Σώζων με τους άλλους ανώνυμους παιδομάρτυρες καθώς και θεμέλια του ερειπωμένου ναού. Πλέον, η αναστήλωση αυτού του παρεκκλησίου έχει ολοκληρωθεί και η μνήμη του τιμάται κάθε χρόνο στις 7 Σεπτεμβρίου.
Μερικά χιλιόμετρα ανατολικότερα, στην καρδιά του Δάσους Πάφου, ένα ακόμη παρεκκλήσι αναστηλώθηκε. Και μάλιστα με ιδιαίτερη σημασία, αφού πρόκειται για τον αρχαιότερο λατρευτικό χώρο της επαρχίας Πάφου: Στην κοινότητα της Στενής, επαναλειτούργησε το μοναστήρι της Παναγίας της Χρυσολάκουρνας, το αρχαιότερο μοναστήρι της επαρχίας.
Το μοναστήρι της Παναγίας Χρυσολάκουρνας, ανακαινίσθηκε και κατέστη ξανά ασφαλές για χρήση από τους πιστούς. Η εν λόγω μονή φιλοξενεί και ένα πιστό αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας που χρονολογείται στο μακρινό 1703.
Το εκκλησάκι βρίσκεται σε απόσταση δύο χιλιομέτρων βορείως της κοινότητας, με πανοραμική θέα προς τον Κόλπο Χρυσοχούς. Κτίσθηκε τον 12ο αιώνα και είναι το πιο παλιό μοναστήρι της επαρχίας Πάφου. Ήταν ανδρικό μοναστήρι μέχρι το 1821, όταν και απαγχονίσθηκε από τους τούρκους ο Ηγούμενος Συλβέστρος και η μονή λεηλατήθηκε. Κατά την διάρκεια της Ενετοκρατίας υπήρξε η έδρα της Μητρόπολης Πάφου.
Το μοναστήρι και η Στενή είχαν κοινή πορεία διαμέσου των αιώνων μέχρι σήμερα. Κατά την παράδοση, στο χώρο υπήρχε χρυσή γούρνα, αν και το «λακουρνα», προέρχεται από το λατινικό «lacus», που σημαίνει λίμνη. Ο ναός υπέστη πολλές καταστροφές κυρίως από σεισμούς. Το 1952 έπεσε η οροφή του ναού λόγω του μεγάλου σεισμού της Πάφου. Το 1974 ανακατασκευάσθηκε η οροφή και τα τελευταία τρία χρόνια το Τμήμα Αρχαιοτήτων, με οικονομική βοήθεια κυρίως από το Ίδρυμα Λεβέντη, έχει καταστήσει το ναό ασφαλή για το κοινό.
Εντός του ναού ευρίσκεται πιστό αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας του 1703 που διασώθηκε πριν λεηλατηθεί το μοναστήρι. Ο ναός λειτουργείται κάθε 15 Αυγούστου, 21 Νοεμβρίου και Τρίτη της Λαμπρής. Ο δρόμος από τη Στενή στην εκκλησία είναι σε εξαιρετική κατάσταση.
Την τριάδα των πιο πρόσφατων αναστηλώσεων και επαναλειτουργιών των «ξεχασμένων» ξωκκλησιών της επαρχίας Πάφου, συμπληρώνει η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Λαμπαδιστή στον Παχύαμμο Τηλλυρίας, η οποία αναστηλώθηκε μετά από δεκάδες χρόνια. Με εισφορές κατοίκων της κοινότητας και άλλων πιστών, έγινε κατορθωτή η αναστήλωση της εκκλησίας και έτσι μετά από πολλά χρόνια τελούνται πλέον Θείες Λειουργίες σε αυτή.
Η αρχή της επαναλειτουργίας του ναού έγινε ανήμερα της εορτής του Αγίου και έκτοτε κάτοικοι της περιοχής και επισκέπτες βιώνουν το ιερό αίσθημα στον ανακαινισμένο ναίσκο, μέσα σε ένα ειδυλλιακό φυσικό περιβάλλον.
