Η νέα γεωπολιτική ανάφλεξη στο Ιραν και στην ευρύτερη Μέση Ανατολή έχει ήδη αρνητικό αποτύπωμα στην παγκόσμια οικονομία: ξεκινά ως αβεβαιότητα στις αγορές, περνά στις τιμές της ενέργειας και καταλήγει ως πίεση στην αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών.
Για τον Κύπριο πολίτη, το ερώτημα είναι πρακτικό. Τι σημαίνουν όλα αυτά για τιμές, επιτόκια, πληθωρισμό, ανθεκτικότητα της οικονομίας και πόσο έτοιμο είναι το κράτος να αντιδράσει έγκαιρα και στοχευμένα;
Γιατί η αβεβαιότητα κάνει τη ζημιά;
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η ζημιά δεν προκύπτει μόνο από πραγματικές ελλείψεις ενέργειας, αλλά από το πώς οι αγορές αξιολογούν τον κίνδυνο. Γι’ αυτό στην αρχή η εικόνα είναι ρευστή. Έτσι εξηγείται γιατί το Brent αυξήθηκε από περίπου $73 στα $85, ενώ στην Ευρώπη καταγράφηκαν έντονες αυξήσεις στο φυσικό αέριο.
Το κρίσιμο σημείο δεν είναι μόνο ο ρόλος του Ιράν, αλλά η γεωγραφία: τα Στενά του Ορμούζ από όπου διέρχεται πάνω από το 30% του παγκοσμίου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Άρα, ο κίνδυνος δεν περιορίζεται στις ιρανικές εξαγωγές αλλά επεκτείνεται και στην ευρύτερη ροή πετρελαίου από Σαουδική Αραβία, Ιράκ, Κουβέιτ, ΗΑΕ.
Δεν απαιτείται πλήρες κλείσιμο των Στενών: Αρκεί αύξηση κινδύνου που ανεβάζει ασφάλιστρα και κόστος μεταφοράς, αυξάνοντας το βιομηχανικό κόστος, που τελικά μετακυλίεται εν μέρει στον καταναλωτή.
Αν η κρίση παραταθεί, μπορεί να πιεστούν τουρισμός και επενδύσεις. Παράλληλα, η ενεργειακή άνοδος αυξάνει τον πληθωρισμό και μπορεί να κάνει την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) πιο επιφυλακτική στις περαιτέρω μειώσεις επιτοκίων, κρατώντας ακριβότερο το κόστος δανεισμού, περιορίζοντας την ανάπτυξη. Τέλος, η αβεβαιότητα αποτυπώνεται και στις διεθνείς χρηματιστηριακές αγορές, με στροφή σε πιο ασφαλή καταφύγια, όπως ο χρυσός.
Τι θα κρίνει την τελική έκταση της ζημιάς;
Το βασικό ερώτημα είναι πόσο θα κρατήσει η αβεβαιότητα και αν θα μετατραπεί σε πραγματική διαταραχή στην προσφοράς ενέργειας. Βασικός παράγοντας είναι η λειτουργία των Στενών του Ορμούζ, κομβικού διαύλου για τις θαλάσσιες εξαγωγές αργού πετρελαίου από Ιράν, Ιράκ, ΗΑΕ, Σαουδική Αραβία και Κουβέιτ, με το 75% να κατευθύνεται προς την Άπω Ανατολή (Κίνα, Ιαπωνία, Ινδία). Η Κίνα είναι από τους πιο εκτεθειμένους, αφού απορροφά το μεγαλύτερο ποσοστό των εξαγωγών του Ιράν και λαμβάνει πάνω από το 1/3 των θαλάσσιων εισαγωγών της μέσω Ορμούζ.
Η εικόνα επιβαρύνεται αν υπάρξουν επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές άλλων παραγωγών (Κατάρ και Σαουδική Αραβία), γιατί τότε η αγορά δεν τιμολογεί πραγματική απώλεια παραγωγής. Εξίσου κρίσιμο είναι πόσο γρήγορα μπορούν να αναπληρωθούν πιθανές απώλειες περίπου 2 εκατ. βαρελιών ημερησίως από ιρανικές εξαγωγές. Τέλος, ρόλο δικλίδων παίζουν οι αποφάσεις του ΟΠΕΚ για αύξηση παραγωγής.
Η ουσία είναι ότι ακόμη και μικρές μεταβολές στον κίνδυνο διέλευσης από το Ορμούζ μπορούν να προκαλέσουν δυσανάλογες αυξήσεις κόστους, με ευρύτερες επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία.
Πώς επηρεάζονται τα νοικοκυριά στην Κύπρο;
Οι άμεσες συνέπειες φαίνονται στην ενέργεια και καύσιμα. Οι πιο σημαντικές έρχονται με καθυστέρηση, όταν το αυξημένο κόστος παραγωγής μετακυλήσει στα νοικοκυριά μέσω των τιμών των τροφίμων, ειδών πρώτης ανάγκης και υπηρεσιών, τροφοδοτώντας νέο κύκλο πληθωρισμού: και ο πληθωρισμός δεν επηρεάζει όλους το ίδιο: τα χαμηλότερα εισοδήματα ξοδεύουν μεγαλύτερο ποσοστό σε ενέργεια και βασικά αγαθά, άρα πλήττονται δυσανάλογα αφού μειώνεται περισσότερο η αγοραστική αξία του χρήματος τους.
Μια άλλη πηγή πίεσης είναι τα επιτόκια. Αν ο πληθωρισμός αυξηθεί, ο δανεισμός για στεγαστικά και επιχειρηματικά δάνεια θα γίνει ακριβότερος, εντείνοντας την πίεση στη ρευστότητα και αυξάνοντας τον κίνδυνο καθυστερήσεων στην εξυπηρέτηση υποχρεώσεων.
Τέλος, αν η ένταση παραταθεί, η επίδραση σε τουρισμό, επενδύσεις και ανάπτυξη μπορεί να περάσει στην πραγματική οικονομία, επηρεάζοντας θέσεις εργασίας και ανεργία.
Υπάρχουν κερδισμένοι;
Βραχυπρόθεσμα, ‘κερδισμένοι’ είναι συνήθως οι μεγάλοι παραγωγοί και εξαγωγείς αργού πετρελαίου, όπως οι ΗΠΑ (16%) και η Ρωσία (12%), καθώς επωφελούνται από την άνοδο των τιμών.
Αντίθετα, μεγαλύτερες απώλειες εμφανίζονται σε χώρες με υψηλή εξάρτηση από εισαγωγές ενέργειας, ιδιαίτερα όταν επηρεάζονται οι ροές από Ορμούζ ή υπάρχει έκθεση στο Ιράν, όπως η Κίνα. Η Ευρώπη παραμένει επίσης ευάλωτη, επειδή η βιομηχανική της ανταγωνιστικότητα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στο ενεργειακό κόστος: όταν οι τιμές ανεβαίνουν, οι πιέσεις στην ανάπτυξη εντείνονται.
Θωρακισμένη Κύπρος με ισχυρότερη βάση
Η Κύπρος αντιμετωπίζει αυτή την κρίση με πολύ καλύτερα μακροοικονομικά δεδομένα: ισχυρή αναπτυξη ΑΕΠ (3,5%), χαμηλότερο δημόσιο χρέος (55%), ψηλό δημοσιονομικό πλεόνασμα (3.5%) και χαμηλό πληθωρισμό (0,8%), από τις καλύτερες επιδόσεις στην ΕΕ.
Αυτό δίνει στο κράτος δημοσιονομικό χώρο και αξιοπιστία για καλά σχεδιασμένες πολιτικές αντιμετώπισης εξωτερικών πιέσεων.
Η κυπριακή οικονομία, μέσα από πιο συνετή οικονομική διαχείριση, αποδείχθηκε ανθεκτική σε εξωτερικούς κλυδωνισμούς και είναι προετοιμασμένη να αντιμετωπίσει τη συγκεκριμένη γεωπολιτική κρίση.
Θα χρειαστούν μέτρα στήριξης προς τα νοικοκυριά; Αυτό θα εξαρτηθεί από την ένταση και τη διάρκεια της κρίσης. Αν απαιτηθεί παρέμβαση, το αρμόδιο υπουργείο διαθέτει τα δημοσιονομικά και θεσμικά εργαλεία για στοχευμένη δράση, εφόσον οι συνθήκες το απαιτήσουν, με στόχο την προστασία της πραγματικής οικονομίας.
Πώς ενισχύουμε την ανθεκτικότητα;
Η ανάφλεξη υπενθυμίζει ότι η εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα παραμένει πηγή διαρκούς κινδύνου. Γι’ αυτό, η επίσπευση των εγχώριων πηγών ενέργειας δεν είναι μόνο περιβαλλοντική επιλογή αλλά και στρατηγική άμυνα απέναντι σε εξωτερικές πιέσεις.
Παράλληλα, η εξάρτηση από ενέργεια (μαζούτ) και τουρισμό, δείχνει την ανάγκη διαφοροποίησης του παραγωγικού μοντέλου: ψηφιακός μετασχηματισμός, ενίσχυση υπηρεσιών υψηλής αξίας και κίνητρα για επενδύσεις σε περισσότερους τομείς.
Χρειάζεται, επίσης, ενισχυμένη κοινωνική προστασία με αυτόματους μηχανισμούς στήριξης για ευάλωτες ομάδες, όταν δείκτες, όπως οι τιμές καυσίμων και ηλεκτρισμού, υπερβαίνουν προκαθορισμένα όρια.
Η πρόσφατη έκθεση του Υπουργείου Οικονομικών αναφέρει ότι προωθούνται αντίστοιχες συγκεκριμένες μεταρρυθμιστικές και επενδυτικές δράσεις, με άντληση πόρων από το Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Η κρίση στο Ιράν είναι υπενθύμιση αλλά και ευκαιρία: με καθαρό ενεργειακό πλάνο, μεγαλύτερη διαφοροποίηση και στοχευμένη προστασία ευάλωτων ομάδων, η Κύπρος μπορεί να ενισχύσει την ανθεκτικότητα της, χωρίς να θυσιάζει την ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή.
* Ph.D., CMA (USA), FCPA (Aust) / Καθηγητής Χρηματοοικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου
http://www.ucy.ac.cy/~charitou.aspx
http://ssrn.com/author=33395
