Του Αλέξη Τσιελεπή Διευθύνων Σύμβουλος Chelco VAT Ltd [email protected]
Υπάρχει ένα θεμελιώδες ελάττωμα στον πυρήνα του συστήματος ΦΠΑ της Ευρωπαϊκής Ένωσης – δεν στηρίζεται σε λογική, αλλά στην πεποίθηση ότι λειτουργεί. Δεν λειτουργεί.
Ο ΦΠΑ αποτελεί τη μεγαλύτερη πηγή φορολογικών εσόδων για τα κράτη μέλη, χωρίς όμως οι καταναλωτές να τον αντιλαμβάνονται εύκολα, καθώς είναι ενσωματωμένος στις τιμές. Οι επιχειρήσεις λειτουργούν ως αμισθί εισπράκτορες, υπό αυστηρούς κανόνες και βαριές κυρώσεις, ενώ οι φορολογικές αρχές περιορίζονται στη διασφάλιση της ορθής λειτουργίας του μηχανισμού.
Για τις κυβερνήσεις, ο ΦΠΑ είναι ιδιαίτερα ελκυστικός: επιβάλλεται εύκολα, κοστίζει λίγο στη διαχείριση και είναι ευέλικτος, αφού ακόμη και μια μικρή αύξηση στο συντελεστή μπορεί να αποφέρει άμεσα εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ.
Δεν προκαλεί εντύπωση ότι πάνω από 170 χώρες έχουν υιοθετήσει συστήματα ΦΠΑ. Στην ΕΕ, το «κοινό σύστημα ΦΠΑ» παρουσιάζεται ως εναρμονισμένο πλαίσιο. Μόνο που δεν είναι.
Κατά την ένταξή τους στην ΕΕ, πολλά κράτη εξασφάλισαν εξαιρέσεις ή αξιοποίησαν τις «επιλογές» της Οδηγίας ΦΠΑ για να φορολογούν αφορολόγητες πράξεις ή να εξαιρούν φορολογητέες. Οι επιλογές αυτές, διάσπαρτες στην Οδηγία, είναι αποσταθεροποιητικές. Τα κράτη μέλη διαθέτουν ευρεία διακριτική ευχέρεια στις διοικητικές διαδικασίες, δημιουργώντας κατακερματισμό: η δήλωση στην Κύπρο έχει 13 πεδία, ενώ σε αρκετά άλλα κράτη μέλη υπάρχουν πάνω από 100, με επιπλέον δηλώσεις και κόστος σε όλη την Ένωση στο όνομα της «προστασίας των δημόσιων εσόδων».
Το 1993 εισήχθη ως καινούργια πράξη στη νομοθεσία ΦΠΑ η «ενδοκοινοτική απόκτηση», ένα μέτρο που άφησε το σύστημα ευάλωτο σε απάτες, όπως προέβλεψε τότε ο 76χρονος Maurice Lauré, αρχιτέκτονας του ΦΠΑ της ΕΕ. Η πρόβλεψη επιβεβαιώθηκε: το 2023 το VAT Gap της ΕΕ, τη διαφορά μεταξύ των αναμενόμενων και των πραγματικά εισπραχθέντων εσόδων από ΦΠΑ, που οφείλεται σε απάτη, φοροδιαφυγή και διοικητικές αδυναμίες, έφτασε τα 128 δισ. ευρώ (9,5% των δυνητικών εσόδων), αυξημένο σε σχέση με το προηγούμενο έτος.
Οι μεταρρυθμίσεις, με μέτρα σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, συχνά επικαλυπτόμενες ή αντικρουόμενες, με μεγαλύτερο διοικητικό φορτίο για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, τη ραχοκοκαλιά της κυπριακής οικονομίας, προσφέρουν ελάχιστη ανακούφιση. Κάθε αλλαγή στη νομοθεσία ΦΠΑ απαιτεί ομόφωνη έγκριση των 27 κρατών μελών, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει περιορισμένο ρόλο. Αυτό δεν είναι εναρμόνιση. Πρόκειται για κατακερματισμό, παγιωμένο από την απαίτηση ομοφωνίας.
Η ανισορροπία είναι εμφανής: πέντε κράτη μέλη (Γερμανία, Ιταλία, Γαλλία, Πολωνία, Ρουμανία) ευθύνονται για το 69% του VAT Gap. Πριν εφαρμοστούν πανευρωπαϊκές πολιτικές που επιβαρύνουν τις μικρές επιχειρήσεις, η προτεραιότητα είναι σαφής: η απάτη πρέπει να αντιμετωπιστεί εκεί όπου υφίσταται.
Και δεν τελειώσαμε εδώ.
Η διαφορά ερμηνείας της νομοθεσίας δημιουργεί παραδείγματα όπως η Γαλλία να επιβάλλει σε κυπριακή επιχείρηση ΦΠΑ εκατομμυρίων ευρώ, παρότι είχε ήδη καταβληθεί στην Κύπρο. Η ίδια διάταξη ερμηνεύεται διαφορετικά από διαφορετικά κράτη μέλη, οι κυβερνήσεις δεν επικοινωνούν, η Επιτροπή δεν παρεμβαίνει και δεν υπάρχει δεσμευτικός μηχανισμός επίλυσης. Η υπόθεση εκκρεμεί ενώπιον γαλλικού δικαστηρίου, με πιθανή παραπομπή στο ΔΕΕ – την μόνη πηγή οριστικής απόφασης.
Μέχρι τότε, η πόρτα μένει ανοιχτή: περισσότερες συγκρούσεις, περισσότερη ακινησία και η διπλή φορολόγηση γίνεται κανόνας. Μία νομοθεσία, 27 ερμηνείες – και το βάρος πέφτει στις επιχειρήσεις. Σε ένα σύστημα που υποτίθεται ότι είναι ενιαίο, η δυνατότητα να βασιστείς στον νόμο είναι το πρώτο θύμα.
Άλλο παράδειγμα: αμερικανική εταιρεία που παρέχει υπηρεσίες εικονικής ψυχαγωγίας δήλωσε ότι δεν χρεώνει ΦΠΑ σε Ευρωπαίους καταναλωτές επειδή «εδρεύει στις ΗΠΑ», παρότι οι εταιρείες της ΕΕ υποχρεούνται να χρεώνουν ΦΠΑ.
Όταν έθεσα προσωπικά το ζήτημα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μου απάντησε ότι τέτοια ζητήματα δεν αντιμετωπίζονται σε επίπεδο ΕΕ και ότι κάθε κράτος μέλος πρέπει να κινηθεί ξεχωριστά. Το αποτέλεσμα: κατακερματισμένο σύστημα που θέτει τις συμμορφούμενες επιχειρήσεις σε μειονεκτική θέση και αφήνει τη μη συμμόρφωση να ευδοκιμεί.
Ο Donato Raponi, πρώην υψηλόβαθμος αξιωματούχος στη Γενική Διεύθυνση Φορολογίας και Τελωνειακής Ένωσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (DG TAXUD), πέρασε χρόνια μέσα στον λαβύρινθο της πολιτικής ΦΠΑ της ΕΕ, ανάμεσα σε πολιτικές αντιπαλότητες, γραφειοκρατία και εθνικά συμφέροντα. Το 2021, πλέον στον ιδιωτικό τομέα, κλήθηκε σε συνέδριο στη Σουηδία να σχολιάσει το μέλλον του συστήματος ΦΠΑ. Η απάντησή του ήταν ωμή και αποκαλυπτική: «Καταργήστε ολόκληρο το σύστημα και αντικαταστήστε το με έναν απλούστερο φόρο πωλήσεων».
Μια ζωή εμπειρίας συμπυκνωμένη σε μια μοναδική, αδιαπραγμάτευτη διαπίστωση.
Στο VAT Expert Group της ΕΕ – ένα σώμα που έχει ως αποστολή τη διαμόρφωση του μέλλοντος του φορολογικού συστήματος της Ευρώπης και στο οποίο συμμετέχω – συζητούμε μεταρρυθμίσεις που θα εκτείνονται για δεκαετίες, όπως η προτεινόμενη κατάργηση της ενδοκοινοτικής απόκτησης – του μηχανισμού του 1993 που άφησε το σύστημα ΦΠΑ ευάλωτο σε απάτες.
Μια μεταρρύθμιση που καθυστερεί υπερβολικά: 33 χρόνια σε αναμονή. Και καθώς οι συζητήσεις προχωρούν, πλανάται ένα ερώτημα: σε ένα τόσο σύνθετο σύστημα, τι μπορεί να πάει στραβά στη συνέχεια;
