Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 83 ετών, ο γνωστός Κύπριος ζωγράφος και βραβευμένος συγγραφέας, Ανδρέας Καραγιάν. Ο διακεκριμένος ζωγράφος αντιμετώπιζε το τελευταίο διάστημα προβλήματα με την υγεία του. Υπήρξε για χρόνια συνεργάτης του «Φ».
Ο καλλιτεχνικός κόσμος της Κύπρου αποχαιρετά μια από τις πιο ιδιαίτερες, πολυσχιδείς και τολμηρές μορφές του. Ζωγράφος με βαθιά προσωπικό ιδίωμα, συγγραφέας με εξομολογητική δύναμη και σταθερός συνομιλητής της κυπριακής κοινωνίας, ο Καραγιάν υπήρξε για δεκαετίες μια ανήσυχη και αταξινόμητη παρουσία. Το έργο του, τόσο εικαστικό όσο και λογοτεχνικό, κινήθηκε σταθερά γύρω από τον άνθρωπο, το σώμα, την επιθυμία, τη μνήμη και την ταυτότητα, θεματικές που προσέγγισε με ειλικρίνεια, τόλμη και συχνά με μια σπάνια αυτοαναλυτική διάθεση.
Η είδηση του θανάτου του σκορπά θλίψη στον καλλιτεχνικό κόσμο, αλλά και σε ένα ευρύτερο κοινό που τον γνώρισε μέσα από τη γραφή του και τη δημόσια παρουσία του. Υπήρξε, άλλωστε, για χρόνια συνεργάτης του «Φιλελεύθερου», όπου κατέθετε σκέψεις και παρεμβάσεις για την τέχνη, συμβάλλοντας ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο γύρω από τον πολιτισμό.
Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε και η στάση του σε μια εποχή που η κυπριακή κοινωνία παρέμενε βαθιά συντηρητική, καθώς ο ίδιος δεν δίστασε να ενσωματώσει στο έργο και στον δημόσιο λόγο του ζητήματα σεξουαλικότητας και ταυτότητας, συμβάλλοντας καθοριστικά στην ορατότητα των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων. Όπως ο ίδιος είχε αναφέρει, η τέχνη του λειτούργησε ως πεδίο ελευθερίας και αυτοαποκάλυψης, μακριά από κοινωνικές συμβάσεις και φόβους, επιμένοντας στην αυθεντικότητα της επιθυμίας και της ανθρώπινης εμπειρίας, μια επιλογή που, για την εποχή του, υπήρξε βαθιά πρωτοποριακή και συχνά ριψοκίνδυνη.
«Η δουλειά μου ήταν μια πορεία διαμαρτυρίας υπέρ της αποδοχής του διαφορετικού. Η ζωγραφική μου ήταν μια πολιτική τοποθέτηση χωρίς να γίνεται σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Έπρεπε να κάνω τη δική μου επανάσταση» σημείωνε.
Ποιος ήταν
Ο Ανδρέας Καραγιάν γεννήθηκε στη Λευκωσία στις 11 Ιανουαρίου 1943. Αφού αποφοίτησε από το Παγκύπριο Γυμνάσιο ακολούθησε αρχικά μια εντελώς διαφορετική πορεία, αφού ενεγράφη στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών απ’ όπου πήρε και το δίπλωμα της ιατρικής. Σύντομα εγκατέλειψε την επιστήμη για να αφοσιωθεί στην τέχνη. Σπούδασε ζωγραφική στο Λονδίνο, στο Camberwell και στο Central School of Art, ενώ συνέχισε με σπουδές χαρακτικής στη Στουτγάρδη.
Η επιστροφή του στην Κύπρο στα τέλη της δεκαετίας του 1970 σηματοδότησε την έναρξη μιας μακράς και παραγωγικής πορείας. Από τις πρώτες του εκθέσεις έως τις ώριμες ενότητες έργων, ο Καραγιάν διαμόρφωσε μια γλώσσα βαθιά προσωπική: ερωτική, καβαφική, συχνά υπαρξιακή, με κεντρικό άξονα το ανθρώπινο σώμα και την ψυχογραφία των σχέσεων.
Ο Καραγιάν επέστρεψε στην Κύπρο το 1978 αφού είχε κάνει ήδη την πρώτη βασική του ατομική έκθεση στην γκαλερί «Ώρα» (Αθήνα). Χαρακτηριστικό θέμα του το ανδρικό γυμνό. Ο καθηγητής Χρύσανθος Χρήστου επισημαίνει στη σύντομη Ἱστορία τῆς Σύγχρονης Κυπριακῆς Τέχνης ότι ὁ Καραγιάν πρόσθεσε μιά νέα διάσταση στή σύγχρονη κυπριακή ζωγραφική. Μια διάσταση ερωτική καί αισθησιακή, καβαφική, απολογητική καί αυτοαναλυτική.
Δεν δίστασε να κινηθεί σε περιοχές που για χρόνια παρέμεναν περιθωριοποιημένες στην κυπριακή τέχνη, ανοίγοντας δρόμους για τη συζήτηση γύρω από τη διαφορετικότητα, την επιθυμία και την ορατότητα. Το έργο του, όπως έχει επισημανθεί, συνέβαλε καθοριστικά στη διεύρυνση του καλλιτεχνικού και κοινωνικού διαλόγου στην Κύπρο.
«Πέρασα μια ολόκληρη ζωή προσπαθώντας μέσω της τέχνης μου και αργότερα μέσω της συγγραφής να προωθήσω την ελευθερία της έκφρασης, της επιλογής και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Το δώρο της Δημιουργίας, τελικά, δεν μπορώ να το αρνηθώ επειδή αν πάψω να ζωγραφίζω την ομορφιά της ζωής θα πετύχουν οι σφετεριστές της ζωής, θα βασιλέψει το σκοτάδι» έλεγε ο ίδιος.
Μια συνοπτική αποτίμηση του εικαστικού του έργου αποκαλύπτει τη συνεχή του ανάγκη για ανανέωση και εξερεύνηση. Ανάμεσα στις πιο αναγνωρίσιμες και αγαπητές ενότητες συγκαταλέγονται οι «Ναύτες» και οι «Ποδηλάτες», ενώ κομβική θέση στην πορεία του κατέχει η τριλογία «Κύπρος 1983–1985». Ιδιαίτερη σημασία έχουν επίσης οι κύκλοι «Καβάφης» και «Personae»- η τελευταία παρουσιάστηκε στη Βενετία και εν μέρει στη Μπιενάλε του Καΐρου το 2006- όπου η σχέση ταυτότητας, ρόλου και εσωτερικότητας αποκτά κεντρική διάσταση.
Στη μεταγενέστερη δουλειά του ξεχωρίζουν τα «Ολλανδικά Τοπία» (2019), καθώς και η σειρά «Τα Αλεξανδρινά» (2007), που εκτέθηκε στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Χαρακτηριστικό της στάσης του υπήρξε η άρνησή του να εκχωρήσει έργα από τη σειρά «Καβάφης», παρά το έντονο ενδιαφέρον συλλεκτών, επιμένοντας στη συνοχή και την εσωτερική τους αξία, μια ακόμη ένδειξη της σχέσης του με την τέχνη ως διαρκή αναζήτηση και όχι ως αντικείμενο συναλλαγής.
Η διεθνής του παρουσία υπήρξε επίσης σημαντική: εκπροσώπησε την Κύπρο στη Μπιενάλε της Βενετίας το 2001 και στη Μπιενάλε του Καΐρου το 2006, ενώ έργα του παρουσιάστηκαν σε σημαντικούς χώρους και συλλογές εντός και εκτός Κύπρου. Παρουσίασε το έργο του σε ομαδικές και ατομικές εκθέσεις στην Κύπρο και το εξωτερικό, Γερμανία, Ελλάδα, Αίγυπτο, Ιταλία. Έργα του βρίσκονται στο μουσείο Βορρέ, συλλογή Δ. Πιερίδη, Τελόγλειο Ίδρυμα Θεσσαλονίκης, Πινακοθήκη Μυτιλήνης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης Ελλάδος, Κρατική Συλλογή υπουργείου Παιδείας Κύπρου και σε ιδιωτικές συλλογές στη Γερμανία, Ελλάδα, Αγγλία και Κύπρο.
Ο Ανδρέας Καραγιάν ασχολήθηκε επίσης με την εικονογράφηση. Μεταξύ άλλων εικονογράφησε και ποιήματα του Κ.Π.Καβάφη. Το 2007 προσκλήθηκε από τη Βιβλιοθήκη Αλεξανδρείας όπου φιλοτέχνησε σειρά έργων με αλεξανδρινά θέματα.
Ο συγγραφέας Καραγιάν
Παράλληλα, ανέπτυξε ένα εκτενές συγγραφικό έργο, με κορμό μια πολυεπίπεδη, σχεδόν «μυθιστορηματική» αυτοβιογραφία, στην οποία η ζωή και η τέχνη συνυφαίνονται. Στη συνέντευξη που είχε παραχωρήσει με αφορμή τα 80 του χρόνια, μιλούσε με χαρακτηριστική διαύγεια για αυτή τη διαδρομή, δηλώνοντας πως αισθάνεται «σαν ένα βρέφος ανοιχτό προς όλο τον κόσμο», μια φράση που συμπυκνώνει ίσως την ουσία της στάσης ζωής του: διαρκής επανεκκίνηση, διαρκής αναζήτηση.
Από το 2004 ασχολήθηκε συστηματικά με τη συγγραφή αυτής της μυθιστορηματικής αυτοβιογραφίας, η οποία εξελίχθηκε σε ένα φιλόδοξο πεντάτομο έργο. Οι πρώτοι τόμοι ήταν: «Η Αληθής ιστορία» (εκδόσεις Καστανιώτη, 2008), «Ανήθικες ιστορίες, Λονδίνο–Αλεξάνδρεια» (εκδόσεις Γαβριηλίδη, 2011), που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος της Κυπριακής Δημοκρατίας το 2012, και «Σκοτεινές ιστορίες» (εκδόσεις Εστία, 2013), που επίσης βραβεύτηκε το 2014. Ακολούθησε ο τέταρτος τόμος, «Άκρατος γέλωτας» (εκδόσεις Εστία, 2016).
Το συγγραφικό αυτό εγχείρημα ολοκληρώθηκε το 2022 με την έκδοση του «Πέμπτου Βιβλίου» της πενταλογίας από τις εκδόσεις Εστία, σφραγίζοντας ένα έργο ζωής, όπου η αφήγηση, η μνήμη και η αυτοπαρατήρηση συνθέτουν ένα ιδιότυπο λογοτεχνικό σύμπαν, στενά συνδεδεμένο με τη συνολική καλλιτεχνική του πορεία.
Το λογοτεχνικό του έργο, ισορροπώντας μεταξύ προσωπικού μύθου και ρεαλιστικής παρατήρησης, ξεχωρίζει για την εξομολογητική διάθεση, την ψυχαναλυτική ματιά και το λεπτό σαρκαστικό και αυτοσαρκαστικό ύφος. Ο λόγος του, αυτοβιογραφικός και αποκαλυπτικός, ενσαρκώνει την ηθική στάση ενός διανοουμένου που τολμά να αφηγηθεί την αλήθεια του με αφοπλιστική ειλικρίνεια και συνέπεια.
Ως δημοσιογράφος και αρθρογράφος, ο Καραγιάν διαμόρφωσε μια σταθερή και παρεμβατική παρουσία στον δημόσιο λόγο, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην καλλιέργεια κριτικού πνεύματος γύρω από καίρια κοινωνικά ζητήματα, αλλά και γύρω από το κυπριακό και διεθνές πολιτιστικό γίγνεσθαι. Με γραφή αιχμηρή, συχνά εξομολογητική αλλά πάντοτε στοχαστική, δεν δίσταζε να τοποθετηθεί απέναντι στο κυρίαρχο ρεύμα, υπερασπιζόμενος με συνέπεια τα ατομικά δικαιώματα, την πνευματική ελευθερία και την ανεξαρτησία της καλλιτεχνικής έκφρασης. Για τον ίδιο, η τέχνη πέρα από αισθητικό γεγονός, ήταν και μια βαθιά υπαρξιακή πράξη, μια διαδικασία αυτογνωσίας, αλήθειας και αντίστασης απέναντι σε κάθε μορφή κατεστημένου.
Η πρόσφατη τιμητική εκδήλωση της Βουλής των Αντιπροσώπων για τον ίδιο, με τίτλο «Ζωή σαν grand opera», ανέδειξε ακριβώς αυτή τη μοναδική διαδρομή: μια ζωή που κινήθηκε ανάμεσα στην τέχνη και την αυτοπαρατήρηση, ανάμεσα στο δημόσιο και το βαθιά προσωπικό. Η αναγνώριση αυτή ήρθε να επισφραγίσει την προσφορά ενός δημιουργού που δεν ακολούθησε ποτέ εύκολους δρόμους.
Μέχρι το τέλος της ζωής του παρέμεινε ενεργός, παρών, ανήσυχος. Συνέχιζε να δημιουργεί, να γράφει, να εκθέτει, να σχολιάζει. Η τέχνη δεν υπήρξε για εκείνον απλώς πεδίο έκφρασης, αλλά τρόπος ύπαρξης.
Ο Ανδρέας Καραγιάν αφήνει πίσω του ένα έργο βαθιά προσωπικό και ταυτόχρονα συλλογικό, ένα έργο που συνομιλεί με τις πιο ευαίσθητες και συχνά αθέατες πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας.
Η απουσία του δημιουργεί ένα δυσαναπλήρωτο κενό, όμως η παρουσία του θα παραμένει ζωντανή μέσα από τα έργα και τα κείμενά του ως μια διαρκής υπενθύμιση ότι η τέχνη μπορεί να είναι ταυτόχρονα εξομολόγηση, πρόκληση και πράξη ελευθερίας.
Σε ανακοίνωσή του, ο Σύνδεσμος Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης-φυτώριο αναφέρει ότι ο Αντρέας Καραγιάν υπήρξε μια πολυσχιδής και σημαντική δημιουργική παρουσία στη σύγχρονη πολιτιστική σκηνή της Κύπρου. Μέσα από τη ζωγραφική και τη γραφή του προσέγγισε με ευαισθησία και συνέπεια ζητήματα ταυτότητας, σώματος, επιθυμίας και μνήμης, διαμορφώνοντας έναν λόγο που ανέδειξε εμπειρίες και αφηγήσεις συχνά αποσιωπημένες.
«Η συμβολή του υπήρξε καθοριστική στη διεύρυνση του διαλόγου γύρω από τη διαφορετικότητα, την ορατότητα και τη σύγχρονη κυπριακή εμπειρία. Το έργο και η μνήμη του θα συνεχίσουν να μας εμπνέουν».
Εγγραφή στο Newsletter
