Πρόσφατη μελέτη της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) με στατιστικά δεδομένα από τακτικές έρευνες σχετικά με τις συνήθειες των καταναλωτών ως προς τις πληρωμές, υποδεικνύει ότι, παρά την αδιαμφισβήτητη μείωση της χρήσης μετρητών για συναλλαγές, παρατηρείται εκτεταμένη χρήση μετρητών από τους νέους για μελλοντική χρήση, δηλαδή για αποταμίευση. Η μελέτη επισημαίνει, επίσης, ότι περίοδοι γεωπολιτικής έντασης και γεγονότα που προκαλούν αίσθημα αβεβαιότητας, όπως μια πανδημία ή κυβερνοεπίθεση, αυξάνουν τη σημασία που αποδίδουν οι Ευρωπαίοι πολίτες στα μετρητά.
Παρά τη συνεχιζόμενη χρήση των μετρητών, η ΕΚΤ έχει δεσμευθεί στην υιοθέτηση του ψηφιακού ευρώ, ανταποκρινόμενη, μεταξύ άλλων, στις υφιστάμενες τάσεις ψηφιοποίησης στον χρηματοοικονομικό τομέα και, δυνητικά, στην Έκθεση Draghi του 2024 για την Ανταγωνιστικότητα στην Ευρώπη, η οποία τόνισε την ανάγκη διάχυσης της ψηφιακής τεχνολογίας στην οικονομία. Η περίοδος ετοιμασίας έχει, επομένως, ξεκινήσει με πιλοτικά προγράμματα και προπαρασκευαστικές εργασίες για την έκδοση και κυκλοφορία ψηφιακού νομίσματος στην ΕΕ, το οποίο θα συνυπάρχει με τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα, τουλάχιστον στο άμεσο μέλλον.
Τι είναι το ψηφιακό ευρώ;
Πρόκειται για ένα σταθερό ψηφιακό νόμισμα, το οποίο δεν θα είναι αποκεντρωμένο ούτε ευμετάβλητο, αφού η αξία του θα συνδέεται με το ευρώ. Θα εκδίδεται και θα υποστηρίζεται από την ΕΚΤ και θα διανέμεται από τράπεζες και παρόχους υπηρεσιών πληρωμών μέσω συστήματος ψηφιακού πορτοφολιού. Ως εναλλακτική λύση προς την κατάθεση και ανταλλαγή χαρτονομισμάτων, οι πολίτες θα μπορούν να κατέχουν ευρώ σε ηλεκτρονική μορφή και να τα μεταφέρουν ηλεκτρονικά. Το ψηφιακό ευρώ σχεδιάζεται ώστε να υποστηρίζει διάφορες μεθόδους πληρωμής, συμπεριλαμβανομένων των διαδικτυακών (online) συναλλαγών και των εκτός σύνδεσης (offline) συναλλαγών συσκευής-με-συσκευή, διευκολύνοντας έτσι τη ευρεία χρήση του στην καθημερινή ζωή.
Το κύριο ζήτημα που ως επί το πλείστον εγείρεται σχετικά με την έκδοση ψηφιακού νομίσματος κεντρικής τράπεζας (CBDC) αφορά τις επιπτώσεις στα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών στην ιδιωτική ζωή και προστασία προσωπικών δεδομένων, όπως προβλέπονται από τον αντίστοιχο Ευρωπαϊκό Χάρτη. Θα παραδώσουμε, την ιδιωτικότητά μας στους χρηματοοικονομικούς εταίρους και σε έναν κρατικό θεσμό, ο οποίος θα είναι σε θέση να παρακολουθεί τα βήματά μας μέσω οικονομικής εποπτείας;
Άλλα θέματα κατά της βιωσιμότητας των CBDC περιλαμβάνουν την πιθανή αναστάτωση σε περίπτωση χειραγώγησης του συστήματος από κυβερνοεπιθέσεις και τη χρήση του ψηφιακού ευρώ για ξέπλυμα χρήματος και χρηματοδότηση της τρομοκρατίας.
«Εν καιρώ»
Μια σειρά από ρυθμιστικά εργαλεία προετοιμάζουν το έδαφος για την ασφαλή υιοθέτηση ψηφιακού νομίσματος στην ΕΕ.
Κατόπιν παγκόσμιων προκλήσεων στη χρήση και διαφύλαξη προσωπικών πληροφοριών, όπως η διαρροή καταλόγων φορολογουμένων, επενδυτικών δεδομένων και εταιρικών εγγράφων, η συνετή χρήση των προσωπικών δεδομένων έπρεπε να διασφαλιστεί πριν εξεταστεί η χρήση των CBDC. Ως εκ τούτου, θεσπίστηκε ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR) στα μέσα του 2018, για την παρακολούθηση της νόμιμης και αναλογικής χρήσης προσωπικών δεδομένων.
Επιπλέον, και υπό το φως σοβαρών κυβερνοεπιθέσεων, έγινε υποχρεωτικό για τους χρηματοοικονομικούς διαμεσολαβητές να θωρακίσουν επισήμως τις ψηφιακές τους ευπάθειες, ώστε να μπορούν να συνεχιστούν οι συζητήσεις για το ψηφιακό ευρώ με την πεποίθηση ότι η υιοθέτησή του δεν θα θέσει σε κίνδυνο τη σταθερότητα και ακεραιότητα της ευρωπαϊκής αγοράς. Προς τούτο, ο Κανονισμός για την Ψηφιακή Επιχειρησιακή Ανθεκτικότητα (DORA) τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2025, αποσκοπώντας στην υιοθέτηση ισχυρών προτύπων από τους εξωτερικούς παρόχους υπηρεσιών τεχνολογίας, επικοινωνιών και πληροφοριών (ICT) και στην αποτελεσματική παρακολούθηση της εκτεταμένης εξάρτησης από τους σχετικούς εξωτερικούς παρόχους υπηρεσιών σε ολόκληρη την ΕΕ.
Περαιτέρω, καταβάλλεται συνεχής προσπάθεια, η οποία προσαρμόζεται στο εξελισσόμενο χρηματοοικονομικό και επιχειρηματικό περιβάλλον, για καταπολέμηση του ξεπλύματος χρήματος και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Η 5η και 6η Οδηγία για την Καταπολέμηση της Νομιμοποίησης Εσόδων από Παράνομες Δραστηριότητες έχουν ενσωματώσει διαδικασίες που άπτονται της χρήσης ψηφιακών πορτοφολιών και της ευρύτερης χρήσης των κρυπτονομισμάτων.
Καθώς δημιουργείται η υποδομή του ψηφιακού ευρώ, η ΕΚΤ επεξεργάζεται εποικοδομητικά τα σχόλια που λαμβάνει και έχουν προταθεί αρκετά χαρακτηριστικά ήδη που θα καθησυχάσουν τους μελλοντικούς χρήστες του ψηφιακού ευρώ. Τέτοια χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν:
- κλιμακωτό σύστημα ανωνυμίας, όπου μικρότερες συναλλαγές θα μπορούν να πραγματοποιούνται με υψηλότερο βαθμό ιδιωτικότητας, ενώ μεγαλύτερες συναλλαγές θα απαιτούν ταυτοποίηση σύμφωνα με το καθεστώς AML/CTF, και
- τα προσωπικά δεδομένα που θα λαμβάνουν οι χρηματοοικονομικοί διαμεσολαβητές να επεξεργάζονται για σκοπούς συμμόρφωσης και διαχείρισης πελατών, ενώ στην ΕΚΤ να αποστέλλονται ψευδωνυμοποιημένα ή συγκεντρωτικά δεδομένα, από τα οποία δεν θα μπορούν να ταυτοποιηθούν τα άτομα.
Οι εταιρείες fintech προσφέρουν ήδη γρήγορα, φθηνά και ασφαλή ψηφιακά πορτοφόλια για καταθέσεις και συναλλαγές χωρίς μετρητά. Τα κρυπτονομίσματα επεκτείνονται ραγδαία, σε βαθμό που ενδέχεται να απειλήσουν τη νομισματική κυριαρχία των κυβερνήσεων. Χώρες όπως η Κίνα έχουν πλέον καταγράψει συναλλαγές με CBDC αξίας άνω του 1 τρισεκατομμυρίου ευρώ και πρωτοπορούν σε προηγμένα CBDC για χρήση από το κοινό (retail CBDC) με στόχο να ηγηθούν στον παγκόσμιο διακανονισμό εμπορίου.
Τα ευρήματα ερευνών της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών και της ΕΚΤ συγκλίνουν στο ότι απότομη παρά σταδιακή μείωση της χρήσης μετρητών αποτελεί μη ρεαλιστική, μαξιμαλιστική θέση. Λόγω του γηράσκοντος πληθυσμού, για τον οποίο τα μετρητά φέρουν βαθιά αίσθηση ασφάλειας, της αυξανόμενης σημασίας των μετρητών σε περιόδους αναταραχής, και της χρήσης μετρητών ως μέσο αποθήκευσης, αξίας ακόμη και μεταξύ των νέων, τα ψηφιακά νομίσματα αναμένεται να συμπληρώσουν και όχι να αντικαταστήσουν τα χαρτονομίσματα για πολλά χρόνια ακόμη.
Οποιαδήποτε εξέλιξη του ευρωπαϊκού συστήματος πληρωμών πρέπει να θέτει σε προτεραιότητα την ιδιωτικότητα των χρηστών, προκειμένου να εξαλειφθούν ανησυχίες κρατικής επιτήρησης, να ενισχυθεί η δημόσια εμπιστοσύνη και να ενθαρρυνθεί η ευρεία υιοθέτηση. Τα ρυθμιστικά μέτρα που υπαγορεύονται από τον GDPR, τον DORA και την επικαιροποιημένη οδηγία AML/CFT, έχουν υιοθετήσει τον ψηφιακό και τεχνολογικό μετασχηματισμό και έχουν χαράξει μια ασφαλή πορεία για την υιοθέτηση των CBDC στην Ευρώπη.
Εφόσον επιτευχθεί ουσιαστική ισορροπία μεταξύ της περαιτέρω ενσωμάτωσης της ψηφιοποίησης στο ευρωπαϊκό σύστημα πληρωμών και του σεβασμού στην κοινωνικοοικονομική συμπεριφορά των Ευρωπαίων πολιτών, αυτό θα αντικατοπτριστεί σε κατάλληλη νομοθεσία το 2026 και, στη συνέχεια, στην έκδοση και χρήση του ψηφιακού ευρώ περί το 2029.
Άντρια Κουκούνη, Συνέταιρος, Financial Services, Funds and Capital Markets Leader, EY Law – Koukounis, Karaolis LLC
