Θέμα βρετανικών βάσεων μπήκε ξανά στο κάδρο μετά το επεισόδιο της περασμένης Κυριακής, λόγω των χειρισμών του Λονδίνου για τα όσα προηγήθηκαν και ακολούθησαν σε σχέση με το drone, το οποίο έπεσε στο αεροδιάδρομο στο Ακρωτήρι.
Οι πληροφορίες αναφέρουν πως η Κυπριακή Δημοκρατία, μετά τα τελευταία γεγονότα, επανεξετάζει το θέμα του καθεστώτος των βάσεων. Κι αυτό προφανώς και το έχει αντιληφθεί το Λονδίνο. Άλλωστε, όπως ανέφερε ενημερωμένη πηγή, το θέμα άνοιξε με τη στάση και την εν γένει συμπεριφορά της η ίδια βρετανική κυβέρνηση. Σημειώνεται ότι ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης όταν ρωτήθηκε την περασμένη Παρασκευή σχετικά περιορίσθηκε να αναφέρει πως «τίποτε δεν αποκλείεται».
Είναι σαφές πως η Λευκωσία είναι σφόδρα ενοχλημένη από το γεγονός ότι παρά τις διαβεβαιώσεις του Βρετανού Πρωθυπουργού, Κίρ Στάρμερ, προς τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη ότι δεν θα χρησιμοποιηθούν οι βάσεις, μερικές ώρες μετά σε διάγγελμα του ανακοίνωσε ότι ανταποκρίθηκε στο αίτημα του Αμερικανού Τραμπ. Δηλαδή, να χρησιμοποιηθούν οι βρετανικές βάσεις στον εν εξελίξει πόλεμο. Περαιτέρω, η βρετανική πλευρά δεν ενημέρωσε αμέσως την Κυβέρνηση της Κύπρου όταν εκδηλώθηκε το επεισόδιο της περασμένης Κυριακής. Δεν ενημέρωσε ούτε τους κατοίκους της περιοχής.
Τι μπορεί να γίνει; Να ανοίξει συζήτηση για το καθεστώς των Βάσεων. Τούτο προφανώς και δεν σημαίνει ρήξη με το Λονδίνο. Αλλά μια συζήτηση για προσαρμογή στα νέα δεδομένα και πραγματικότητες. Την ίδια ώρα είναι σαφές πως η παρουσία και λειτουργία των βάσεων στοχοποιούν την Κύπρο, κι αυτό είναι τεράστιο ζήτημα.
Πώς θα γίνει;
Πώς μπορεί να ξεκινήσει συζήτηση για τις βάσεις; Υπάρχει η περίπτωση Μαυρικίου. Στις 22 Μάϊου 2019 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ενέκρινε το Ψήφισμα 73/295 με το οποίο επικύρωσε την Συμβουλευτική Γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου, διακήρυξε ότι το Αρχιπέλαγος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του Μαυρικίου και κάλεσε το Ηνωμένο Βασίλειο να αποσυρθεί από το Αρχιπέλαγος εντός 6 μηνών, δηλαδή μέχρι τον Νοέμβριο 2019. Στην έγκριση του ψηφίσματος αντιτάχθηκαν η Βρετανία και οι ΗΠΑ.
Παρά τις ενστάσεις του Λονδίνου, ξεκίνησε ένας διάλογος ο οποίος κατέληξε στην αλλαγή καθεστώτος των βάσεων στην περιοχή αυτή. Τότε, το Νοέμβριο του 2024, ο τέως Γενικός Εισαγγελέας, Κώστας Κληρίδης, με αφορμή αυτή την εξέλιξη είχε αποστείλει επιστολή προς τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη ενημερώνοντας τον σχετικά. Η κυβέρνηση, με βάση ανέφερε ο Πρόεδρος, παρακολούθησε όλες τις εξελίξεις. Σημειώνεται πως η συμφωνία με τον Μαυρίκιο επιτεύχθηκε από την νυν κυβέρνηση της Βρετανίας. Πρέπει, επίσης, να σημειωθεί ότι μόλις ξέσπασε η σημερινή κρίση, ο κ. Κώστας Κληρίδης, που είχε διαχειριστεί το θέμα του Μαυρικίου ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, σε γραπτή δήλωσή του επισήμανε πως οι εξελίξεις επιτάσσουν όπως τεθεί το συντομότερο στο προσκήνιο θέμα βάσεων.
Επιβλήθηκαν οι βάσεις
Ο νομικός Πόλυς Πολυβίου, ο οποίος ήταν στην κυπριακή αντιπροσωπεία στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, είχε αναφέρει, σε παλαιότερες δηλώσεις του, ότι η απόφαση για την περίπτωση του Μαυρικίου έχει κοινά σημεία και παραλληλισμούς με την περίπτωση της Κύπρου, καθώς τα γεγονότα δεν διαφέρουν ουσιωδώς. «Δηλαδή και στις δύο περιπτώσεις, η ανεξαρτησία ήρθε μετά από την απόσχιση του εδάφους. Ουσιαστικά αποφασίστηκε η απόσχιση του εδάφους και στην περίπτωση του Μαυρικίου και της Κύπρου, πριν από την ανεξαρτησία. Όταν δηλαδή η Κύπρος και ο Μαυρίκιος ήταν αποικίες, επομένως δεν έγινε έγκυρη διεθνής συμφωνία μεταξύ δύο ανεξαρτήτων κρατών. Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό», ανέφερε ο κ. Πολυβίου. Κληθείς να σχολιάσει το γεγονός ότι γίνεται από πολλούς αναφορά στο γεγονός ότι οι Βρετανικές Βάσεις είναι μέρος της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης, ο Πόλυς Πολυβίου επισήμανε ότι «αυτό δείχνει ότι ήταν προϋπόθεση της ανεξαρτησίας η παραχώρηση Βάσεων. Στην περίπτωση της Κύπρου, ουσιαστικά αυτό που μας είπαν ότι αυτή είναι η συμφωνία για την εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας και αυτό είναι το πλέον επιβαρυντικό στοιχείο για την περίπτωση της Κύπρου». Ο κ. Πολυβίου υπενθύμισε και την απόφαση του Ανώτατου Αγγλικού Δικαστηρίου ότι οι βάσεις είναι αποικίες.
Το δεύτερο μέτωπο
Υπάρχει διαχρονικά η άποψη ότι δεν πρέπει να ανοίξει μέτωπο με τη Βρετανία. Πρόκειται για μια στάση που μόνο τους Βρετανούς εξυπηρετεί. Προσπάθειες, πάντως, για να ανοίξει θέμα βάσεων έχουν γίνει στο παρελθόν.
Επί διακυβέρνησης Κυπριανού, το 1985, υπό τον Υπουργό Εξωτερικών, Γιώργο Ιακώβου η ομάδα εργασίας Κυπριακού, την οποία απάρτιζαν μεταξύ άλλων οι Ανδρέας Χριστοφίδης, Στέλλα Σουλιώτη, Μιχ. Τριανταφυλλίδης, η Βρετανίδα σύμβουλος της Κυπριακής Δημοκρατίας, κ. Πλερ Πάλι, μελέτησε θέμα καταγγελίας των Βάσεων. Η μελέτη ολοκληρώθηκε δεν προχώρησε όμως η διαδικασία γιατί τότε είχαν αρχίσει διεργασίες στο Κυπριακό, που λειτούργησαν αποτρεπτικά. Η προσπάθεια επανήλθε και επί διακυβέρνησης Βασιλείου. Ο τότε Υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Ιακώβου, έστειλε στις 30 Ιουνίου 1989 εμπιστευτική έκθεση προς τον Γενικό Εισαγγελέα, Μιχ. Τριανταφυλλίδη, με την οποία ζητούσε να εξεταστεί σειρά ενδεχόμενων για το θέμα, μεταξύ των οποίων προσφυγής της Κύπρου στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης εναντίον του Ηνωμένου Βασιλείου. Στην έκθεση αυτή εγείρεται και θέμα Βάσεων και ο τρόπος χρήσης τους χωρίς συνεννόηση της Λευκωσίας ( «…το Ηνωμένο Βασίλειο αρνείται ότι έχει υποχρέωση να μην επιτρέπει τη στάθμευση ή / και χρήση των Βάσεών του στην Κύπρο ή / και των περιοχών διακατοχής (sites) ή / και διευκολύνσεων του στην Κυπριακή Δημοκρατία από δυνάμεις άλλων χωρών πλην των χωρών της Κοινοπολιτείας και από τους όρους που διαλαμβάνονται στη Συνθήκη Εγκαθιδρύσεως»). Επί της έκθεσης αυτής υπήρξαν, όπως πληροφορούμαστε, τέσσερα προσχέδια από τους ειδικούς της νομικής υπηρεσίας, υπό τον Μιχαλάκη Τριανταφυλλίδη με τη συνδρομή Μπράουνλι.
Υπενθυμίζεται ότι το 2007 η Λευκωσία είχε αποφασίσει να ανοίξει το λεγόμενο «δεύτερο μέτωπο», αμέσως μετά τη Συμφωνία του Εγγράφου Στρατηγικού Συνεταιρισμού Μεγάλης Βρετανίας-Τουρκία, που υπογράφηκε στις 23.10.2007. Η Κυπριακή Κυβέρνηση ( Προεδρία Τάσσου Παπαδόπουλου) αποφάσισε να λάβει μέτρα, σημειώνοντας την ανάγκη για «την συνολική επανεξέταση όλου του φάσματος των δεσμεύσεων προς αναθεώρηση των σχέσεων μας με το Ηνωμένο Βασίλειο, ώστε αυτές να τεθούν στη βάση του αμοιβαίου σεβασμού της κυρίαρχης ισότητας και τις ισοτιμίας, της αμοιβαιότητας και της αρχής της αλληλεγγύης μεταξύ των χωρών-μελών της Ε.Ε.» Με την αλλαγή της Κυβέρνησης, το Φεβρουάριο του 2008, ( Προεδρία Χριστόφια) αναθεωρήθηκε η πολιτική αυτή.
Ούτε τροποποίηση ούτε κατάργησή της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης
μπορούν να επηρεάσουν την ύπαρξη Κυπριακής Δημοκρατίας
Ο επικεφαλής του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, Τάσος Τζιωνής, σε άρθρο του το 2017 ( περιοδικό «Τετράδια», Αθήνα), είχε επισημάνει ότι επικράτησε διαχρονικά η άποψη ότι, ενόσω παραμένει άλυτο το Κυπριακό, δεν μπορούμε να ανοίξουμε «δεύτερο» μέτωπο με τη Βρετανία για το θέμα των βάσεων και άλλων δικαιωμάτων της στην Κύπρο. Πρόκειται, είχε αναφέρει ο πρέσβης Τζιωνής, για επιβλαβή για τα εθνικά μας συμφέροντα εμμονή αφού υπηρετεί θαυμάσια τα συμφέροντα του Ηνωμένου Βασιλείου στην Κύπρο, χωρίς καν να επηρεάζει υπέρ της Κύπρου την βρετανική πολιτική. Ο κ. Τζιωνής σημείωνε, επίσης, ότι η Συνθήκη Εγκαθίδρυσης δεν εγκαθιδρύει, όπως δυστυχώς είναι η κρατούσα άποψη, την Κυπριακή Δημοκρατία και συνεπώς, ούτε η τροποποίηση της ούτε η κατάργησή της, μπορούν να επηρεάσουν την ύπαρξη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Περαιτέρω, ανέφερε ότι είναι λανθασμένη η άποψη που διατυπώνεται ότι η συνέχεια της Συνθήκης Εγκαθιδρύσεως είναι αναγκαία, γιατί δήθεν διασφαλίζει τη συνέχεια της Κυπριακής Δημοκρατίας, όπως λανθασμένη είναι η θέση ότι η κατάργηση της Συνθήκης Εγκαθίδρυσης σημαίνει περίπου κατάργηση της Κυπριακής Δημοκρατίας! Η Κυπριακή Δημοκρατία, ανεξαρτήτως του τρόπου που δημιουργήθηκε, υπάρχει και θα συνεχίσει να υπάρχει, εκτός και αν καταργηθεί με έναν από τους τρόπους με τους οποίους καταργούνται κράτη. Πάντως, ανάμεσα σ’ αυτούς τους τρόπους, τόνιζε στο άρθρο, δεν είναι η κατάργηση της Συνθήκης η οποία, σχετίζεται μεν με την εγκαθίδρυσή της Κυπριακής Δημοκρατίας αλλά, στην πραγματικότητα, δεν την εγκαθιδρύει. Όμως, ακόμη και να εγκαθίδρυε την Κυπριακή Δημοκρατία, τυχόν κατάργησή της δεν θα συνεπέφερε την κατάργηση του κράτους που θα είχε δημιουργήσει, είχε αναφέρει ο κ. Τζιωνής.
Χρησιμοποιούν τις βάσεις και
δεν θέλουν να πληρώνουν οι Βρετανοί
Οι Βρετανοί δεν πληρώνουν από το 1965 στην Κυπριακή Δημοκρατία για τη χρήση των βάσεων. Αυτό είναι ένα ζήτημα, που απασχολεί έκτοτε και για χρόνια τίθετο από τη Λευκωσία.
Σημειώνεται συναφώς ότι στο Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας υπάρχει το Παράρτημα R (Appendix R), με τίτλο «Οικονομική βοήθεια στην Κυπριακή Δημοκρατία», το οποίο καλύπτει την ανταλλαγή σημειώσεων μεταξύ του αντιπροσώπου του Η.Β. που υπέγραψε τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης (Κυβερνήτη Σερ Χιου Φουτ) και των Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και Δρος Κουτσιούκ. Στη βάση αυτή, η Βρετανία είχε υποχρέωση να πληρώσει ( χορηγία- grant), ποσό 12 εκατομμυρίων λιρών για την περίοδο πέντε χρόνων ( ολοκλήρωση της φάσης αυτής η 31η Μαρτίου). Από την 1η Απριλίου και για τους επόμενους έξι μήνες θα συναποφάσιζαν οι δυο πλευρές το ποσό της οικονομικής βοήθειας. Μακάριος και Κουτσιούκ αποδέχθηκαν τη σημείωση αυτή του παραρτήματος. Πρέπει να σημειωθεί πως το Φόρεϊν Όφις είχε διαφωνήσει και για την τελευταία δόση, λόγω των εξελίξεων στο νησί! Η δόση δόθηκε με απόφαση του υπουργείου Άμυνας, παρά τις όποιες ενστάσεις. Στη συνέχεια, όμως, επικράτησε η άποψη του Φ. Όφις και δεν ξαναδόθηκε οικονομική βοήθεια προς την Κυπριακή Δημοκρατία αν και οι Βρετανοί χρησιμοποιούσαν ανενόχλητα τις βάσεις. Είναι σαφές πως το Λονδίνο ότι δεν μπορούσε η Βρετανία να πληρώνει την Κυπριακή Δημοκρατία, αλλά τα χρήματα να μοιράζονται εξίσου και τους στους Τουρκοκύπριους. Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί πως η κυβέρνηση Μακαρίου με τα χρήματα που εισέπραττε το κυπριακό κράτος από τις δόσεις, μέρος δόθηκε στην τουρκοκυπριακή πλευρά. Το παραδέχθηκε το 1982 ο ίδιος ο Ραούφ Ντενκτάς εμπιστευτικά σε Βρετανό συνομιλητή του.
Η Λευκωσία έθετε κατά καιρούς το θέμα. Ακόμη και το 1973 και τους μήνες πριν το πραξικόπημα και την εισβολή του 1974. Το Λονδίνο είχε διαμηνύσει πως μόνο δάνειο μπορούσε να παραχωρήσει και όχι οικονομική βοήθεια. Μέχρι το τέλος του Σεπτέμβρη οι καθυστερημένες πληρωμές ανέρχονταν στις £75 εκ. Οι Βρετανοί απέρριψαν και συμβιβασμό που πρότεινε ο Πρόεδρος Μακάριος με λιγότερα λεφτά και επανεκκίνηση με νέο πρόγραμμα για δόσεις.
