Η διαδοχή αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα στάδια στον κύκλο ζωής μιας οικογενειακής επιχείρησης. Στην Κύπρο, όπου ένα μεγάλο μέρος της επιχειρηματικής δραστηριότητας βασίζεται σε οικογενειακές εταιρείες, η μετάβαση από την πρώτη γενιά ιδρυτών στη δεύτερη ή τρίτη γενιά συχνά συνοδεύεται από σημαντικές προκλήσεις.
Ιδιαίτερα όταν η επιχείρηση βρίσκεται στο σημείο όπου πρέπει να μεταβιβαστεί από τον ιδρυτή στα παιδιά του, ή ακόμα πιο έντονα, όταν μεταβιβάζεται στην τρίτη γενιά, αναπόφευκτα δημιουργούνται τριβές, προκλήσεις και, εν τέλει, νέες ισορροπίες που επηρεάζουν τη διοίκηση και τη λήψη αποφάσεων.
Στην πρώτη γενιά, οι αποφάσεις λαμβάνονται συνήθως πιο εύκολα, καθώς η διοίκηση της επιχείρησης είναι ευθύνη ενός μόνο ατόμου, ή στην περίπτωση συν-ιδρυτών, αυτοί έχουν άμεση επικοινωνία, κοινές εμπειρίες και συχνά παρόμοια φιλοσοφία ως προς τη διαχείριση της εταιρείας. Η προσωπική σχέση εμπιστοσύνης παίζει καθοριστικό ρόλο στη λειτουργία της επιχείρησης.
Με την πάροδο του χρόνου, όμως, όταν οι ιδρυτές μεταβιβάζουν τις μετοχές τους στα παιδιά τους, η εικόνα αλλάζει. Η νέα γενιά μπορεί να αποτελείται από περισσότερα άτομα, με διαφορετικές προσωπικότητες, επαγγελματικές εμπειρίες και αντιλήψεις για τη στρατηγική της επιχείρησης. Έτσι, ενώ αρχικά η εταιρεία μπορεί να είχε, για χάριν παραδείγματος, δύο βασικούς μετόχους, στη συνέχεια μπορεί να προκύψουν τέσσερις, έξι ή και περισσότεροι μέτοχοι, που εκπροσωπούν τους δύο αρχικούς οικογενειακούς κλάδους.
Σε αρκετές περιπτώσεις, ένας από τους δύο αρχικούς μετόχους μπορεί να κατείχε ελαφρώς μεγαλύτερο ποσοστό από τον άλλο. Αυτή η μικρή διαφορά ποσοστού μπορεί να μεταφερθεί και στη νέα γενιά, δημιουργώντας μια κατάσταση όπου ένας οικογενειακός κλάδος διατηρεί οριακή πλειοψηφία. Αν και η διαφορά μπορεί να είναι πολύ μικρή, για παράδειγμα 51% έναντι 49%, ενδέχεται να δημιουργήσει ευαίσθητες ισορροπίες στη λήψη αποφάσεων.
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο όταν περισσότερα μέλη της οικογένειας συμμετέχουν ενεργά στη διοίκηση της επιχείρησης. Σε αυτή την περίπτωση, δεν πρόκειται μόνο για αριθμούς και ποσοστά, αλλά και για θέματα εμπιστοσύνης, επικοινωνίας και συνεργασίας. Διαφορετικές προσεγγίσεις σε ζητήματα στρατηγικής, επενδύσεων ή ανάπτυξης μπορεί να οδηγήσουν σε εντάσεις εάν δεν υπάρχουν σαφείς μηχανισμοί συνεννόησης.
Για τον λόγο αυτό, η συνδιοίκηση στις οικογενειακές επιχειρήσεις απαιτεί συνειδητή προσπάθεια δημιουργίας δομών που διευκολύνουν τον διάλογο και την αποτελεσματική λήψη αποφάσεων. Οι τακτικές συναντήσεις μεταξύ των μετόχων, η ύπαρξη ξεκάθαρων ρόλων στη διοίκηση και η διαφάνεια στην ενημέρωση αποτελούν βασικά στοιχεία για την ομαλή λειτουργία της εταιρείας.
Ένα σημαντικό εργαλείο που χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο είναι οι συμφωνίες μεταξύ των μετόχων. Μέσα από τέτοιες συμφωνίες μπορούν να καθοριστούν εκ των προτέρων διαδικασίες για τη λήψη σημαντικών αποφάσεων, οι αρμοδιότητες κάθε πλευράς, καθώς και τρόποι επίλυσης πιθανών διαφορών. Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η πιθανότητα συγκρούσεων και ενισχύεται η σταθερότητα της διοίκησης.
Παράλληλα, πολλές οικογενειακές επιχειρήσεις επιλέγουν να δημιουργήσουν επίσημες δομές εταιρικής αλλά και οικογενειακής διακυβέρνησης που βοηθούν στη διαχείριση της πολυπλοκότητας. Η σύσταση διοικητικών συμβουλίων με τη συμμετοχή ανεξάρτητων συμβούλων από τη μια, καθώς και η δημιουργία οικογενειακών συμβουλίων και ‘οικογενειακού καταστατικού΄(family constitution) από την άλλη, μπορούνί να συμβάλουν στη διατήρηση μιας πιο αντικειμενικής προσέγγισης στη λήψη αποφάσεων και στην καλύτερη επικοινωνία μεταξύ των μελών της οικογένειας, αντίστοιχα.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η καλλιέργεια κουλτούρας συνεργασίας μεταξύ των μελών της νέας γενιάς. Όταν τα μέλη της οικογένειας αντιλαμβάνονται ότι η επιτυχία της επιχείρησης εξαρτάται από τη συλλογική προσπάθεια και όχι από την επικράτηση της μιας πλευράς έναντι της άλλης, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για πιο υγιή και βιώσιμη συνδιοίκηση.
H πραγματική πρόκληση για τις οικογενειακές επιχειρήσεις στην Κύπρο δεν είναι απλώς η διαχείριση των μετοχικών ποσοστών, αλλά η διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ οικογενειακών σχέσεων και επιχειρηματικών αποφάσεων. Όταν υπάρχει ανοιχτή επικοινωνία, σαφείς κανόνες και κοινό όραμα για το μέλλον της επιχείρησης, ακόμη και πολύπλοκες μετοχικές δομές μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά.
Η επιτυχία των οικογενειακών επιχειρήσεων στις επόμενες γενιές θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την ικανότητα των μετόχων να αναπτύξουν σύγχρονες πρακτικές διακυβέρνησης, χωρίς να χάσουν τις αξίες και το πνεύμα συνεργασίας που χαρακτήριζαν τους ιδρυτές τους. Μέσα από σωστή επικοινωνία, αμοιβαίο σεβασμό και ξεκάθαρες δομές και διαδικασίες, η συνδιοίκηση μπορεί να αποτελέσει όχι εμπόδιο, αλλά σημαντικό πλεονέκτημα για τη βιωσιμότητα και την ανάπτυξη των οικογενειακών επιχειρήσεων στην Κύπρο.
* Διοικητικός Σύμβουλος
Restructuring and Debt Advisory
Επικεφαλής τομέα Οικογενειακών Επιχειρήσεων, KPMG Κύπρου
