Η πρόσφατη απόφαση της Βουλής να επιτρέψει στην Αρχή Τηλεπικοινωνιών Κύπρου (ΑΤΗΚ) να δραστηριοποιηθεί στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας εγείρει σοβαρά ερωτήματα.
Πώς μπορεί να αναπτυχθεί υγιής και πραγματικός ανταγωνισμός όταν οι δύο βασικοί παίκτες της αγοράς θα είναι ημικρατικοί οργανισμοί; Αντί να ενισχύσει τον ανταγωνισμό, η είσοδος της ΑΤΗΚ κινδυνεύει να περιορίσει ακόμα περισσότερο τον χώρο των ιδιωτών προμηθευτών και να δημιουργήσει ένα δυοπώλιο ημικρατικών, το οποίο θα εντείνει ακόμα περισσότερο τον διαχωρισμό μεταξύ «κερδισμένων» και «χαμένων» καταναλωτών, χωρίς ουσιαστική μείωση τιμών για τη συντριπτική πλειοψηφία των νοικοκυριών.
Με την έγκριση του τροποποιητικού νομοσχεδίου από τη Βουλή στις 26 Μαρτίου 2026, η ΑΤΗΚ αποκτά τη δυνατότητα να προμηθεύει ηλεκτρισμό ενέργεια στον Κύπριο καταναλωτή. Η απόφαση παρουσιάζεται ως βήμα ενίσχυσης του ανταγωνισμού και εκσυγχρονισμού της αγοράς. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι διαφορετική: η «ανταγωνιστική» αγορά ηλεκτρισμού της Κύπρου παραμένει βαθιά ανώριμη, μικρή, συγκεντρωτική και γεμάτη στρεβλώσεις.
«Cream-skimming» και διαχωρισμός καταναλωτών
Στο πλαίσιο της «ανταγωνιστικής» αγοράς ηλεκτρισμού, οι ιδιώτες προμηθευτές επικεντρώνονται στους μεγάλους εμπορικούς και βιομηχανικούς καταναλωτές («cream-skimming») προσφέροντας -σε σύγκριση με την ΑΗΚ- μειώσεις τιμών της τάξης του 5-10%. Συνεπώς, στην ΑΗΚ, αφήνεται να διαχειρίζεται την πλειοψηφία των οικιακών καταναλωτών (με ή χωρίς φωτοβολταϊκά «net metering»), μικρών επιχειρήσεων και ευάλωτων ομάδων. Ο διαχωρισμός των καταναλωτών σε «κερδισμένους» και «χαμένους» είναι εμφανής:
- Κερδισμένοι: Μεγάλοι εμπορικοί και βιομηχανικοί καταναλωτές με ιδιώτες προμηθευτές, καθώς και οικιακοί καταναλωτές -πελάτες ΑΗΚ- με «net metering».
- Χαμένοι: Η πλειοψηφία των νοικοκυριών και μικρών επιχειρήσεων χωρίς φωτοβολταϊκά, που επωμίζονται τo πρόσθετο κόστος λειτουργίας της ΑΗΚ.
Η είσοδος της ΑΤΗΚ δεν αλλάζει ουσιαστικά την ισορροπία της αγοράς, αλλά ενδέχεται να εντείνει τον άδικο διαχωρισμό των καταναλωτών, δημιουργώντας ένα δυοπώλιο δύο ημικρατικών οργανισμών με διαφορετικό πελατολόγιο. Η ΑΤΗΚ θα στοχεύει «εύκολους» πελάτες, προσφέροντας συνδυαστικά πακέτα (τηλέφωνο, διαδίκτυο και ρεύμα), ενώ η ΑΗΚ θα παραμείνει με τους υπόλοιπους «δύσκολους» πελάτες που δεν θα μπορούν να αλλάξουν προμηθευτή. Το αποτέλεσμα: υψηλότεροι λογαριασμοί για την πλειοψηφία των καταναλωτών.
Γιατί η αγορά ηλεκτρισμού είναι εντελώς ανώριμη;
Η κυπριακή αγορά ηλεκτρισμού είναι μικρή, απομονωμένη και χωρίς διασύνδεση με γειτονικές χώρες. Σε μια τέτοια αγορά, ο πραγματικός και υγιής ανταγωνισμός δεν μπορεί να αναπτυχθεί απλώς με την προσθήκη νέων παικτών.
Η ΑΗΚ ελέγχει τη συντριπτική πλειοψηφία της παραγωγής και της προμήθειας, ενώ οι ιδιώτες παραγωγοί ανανεώσιμων πηγών παραμένουν περιθωριακοί. Το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές αποζημιώνεται ακόμα με ρυθμιζόμενες τιμές που επηρεάζονται από το υψηλό κόστος των συμβατικών θερμικών μονάδων της ΑΗΚ, αντί να ανταγωνίζονται ελεύθερα βάσει του πραγματικού τους οριακού κόστους.
Αυτό δημιουργεί σοβαρές στρεβλώσεις και υψηλό συνολικό κόστος για τον καταναλωτή. Επιπλέον, η έλλειψη αποθήκευσης ηλεκτρισμού και η μεγάλη καθυστέρηση στην υλοποίηση της διασύνδεσης προκαλούν περαιτέρω προβλήματα. Σε μια τόσο συγκεντρωτική και στρεβλωμένη αγορά, κάθε νέος παίκτης -ιδιώτης ή ημικρατικός – δεν δημιουργεί πραγματικό και υγιή ανταγωνισμό, αλλά απλώς αναδιανέμει υπάρχοντα μερίδια, εντείνοντας τον διαχωρισμό μεταξύ «κερδισμένων» και «χαμένων» καταναλωτών.
Συμπέρασμα – Απαιτείται ριζική μεταρρύθμιση
Η απόφαση της Βουλής έχει ως στόχο τον εκσυγχρονισμό και την ανάπτυξη ανταγωνισμού, αλλά η αγορά της Κύπρου παραμένει εντελώς ανώριμη. Χωρίς ριζική μεταρρύθμιση του μοντέλου στόχος, με κεντρικό άξονα την πλήρη απεξαρτικοποίηση του κόστους των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας από τις ακριβές συμβατικές μονάδες, η είσοδος της ΑΤΗΚ στην αγορά δεν θα φέρει ουσιαστική μείωση τιμών αλλά μάλλον περαιτέρω στρέβλωση.
Δεν είναι υπερβολή να λεχθεί ότι το υφιστάμενο ημι-μονοπώλιο να αντικατασταθεί με ένα δυοπώλιο ημικρατικών, χωρίς πραγματικό όφελος -αλλά μάλλον με επιβάρυνση- για την πλειοψηφία των καταναλωτών.
Η αγορά ηλεκτρισμού της Κύπρου χρειάζεται ριζική μεταρρύθμιση, ώστε κάθε νέος παίκτης να γίνεται καταλύτης πραγματικής μείωσης τιμών και όχι μηχανισμός αναδιανομής βαρών. Το διακύβευμα είναι η εξασφάλιση φθηνότερου ηλεκτρισμού για την πλειοψηφία των Κυπρίων καταναλωτών.
